//Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΜΦΙΣΣΑ

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΜΦΙΣΣΑ

Στην Άμφισσα έχει αναπτυχθεί μια τοπική λαϊκή αρχιτεκτονική με αρκετά κοινά χαρακτηριστικά με τις υπόλοιπες περιοχές του Ν. Φωκίδας. Αυτό οφείλεται στην συγγενική οικοδομική δραστηριότητα που είχε σκοπό να εξυπηρετήσει κοινές ανάγκες, και στη σχετική απομόνωση της περιοχής μέσα στην ιστορική της πορεία, που την προφύλασσε από σημαντικές εξωτερικές επιδράσεις

μεγαλύτερο μέρος της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής που συναντάμε σήμερα ανήκει στον επαρχιώτικο νεοκλασικισμό εμπλουτισμένο με παλαιότερα λαϊκά στοιχεία. Τα δημόσια κτίρια, οι εκκλησίες και τα σπίτια χρονολογούνται μετά την απελευθέρωση με εξαίρεση βέβαια τα ταμπάκικα εργαστήρια των οποίων η κατασκευή χρονολογείται πριν από 250 χρόνια, ίσως και περισσότερο. Βασικά χαρακτηριστικά για την πραγμάτωση της λαϊκής αρχιτεκτονικής είναι: τα υλικά κατασκευής, οι τεχνίτες και το φυσικό περιβάλλον.

Τα κατασκευαστικά υλικά είναι η πέτρα που βρίσκεται άφθονη στα γύρω βουνά, οι ωμόπλινθες, η λάσπη η οποία δεν περιέχει τσιμέντο, το ξύλο, το κεραμίδι και αργότερα το σίδερο.

Αυτό που χαρακτηρίζει την αρχιτεκτονική της Άμφισσας από τις άλλες περιοχές του νομού είναι ο μικτός τρόπος κατασκευής δηλαδή η βάση του σπιτιού έως τον όροφο ή κάτω από τον όροφο γινόταν από πέτρα και το υπόλοιπο από χωματόπλινθα, Η ωμόπλινθος είναι ένας τεχνητός λίθος από πηλό σε καθορισμένες διαστάσεις για δόμηση. Η λέξη ωμόπλινθος αναφέρεται στη μάζα χώματος και νερού, που μορφώνεται μέσα σε καλούπια και μετά αφήνεται στον ήλιο για να στεγνώσει. Ως δομικό στοιχείο χρησιμοποιείται κύρια για την κατασκευή τοίχων, τόξων και θόλων και αποτελεί ένα ενεργειακά αυτάρκες, οικολογικό, οικοδομικό υλικό. Η ωμή γη είναι ένα οικολογικά καθαρό υλικό που ο χρόνος μπορεί να καταστρέψει χωρίς ίχνος και που μπορεί να ξαναχρησιμοποιηθεί χωρίς περιορισμό όσες φορές είναι επιθυμητό, και τελικά επιστρέφει στη γη.

υπάρχουν βέβαια και σπίτια εξολοκλήρου από πέτρα. Οι πλινθόκτιστοι τοίχοι κτίζονταν με ξυλοδεσιές περιμετρικές στο κτίσμα και σε όλο το φάρδος του τοίχου οι οποίες κατασκευάζονταν για να δένει καλύτερα η κατασκευή, προστασία από σεισμούς και καλύτερο αλφάδιασμα κατά το κτίσιμο. Στις πέτρες δεν χρησιμοποιούσαν ξυλοδεσιές. Το κτίσιμο της πέτρας είναι ακανόνιστο συνήθως με προσοχή στο πελέκημα από τους πελεκητές που πρόσεχαν πολύ το χτίσιμο των γωνιόλιθων. Η λάσπη βοηθούσε κυρίως στην τοποθέτηση παρά στην συνοχή της πέτρας. Η επίχριση γινόταν με σοβά από χώμα κοσκινισμένο, άχυρο τριμμένο και ασβέστη. Ήταν απαραίτητη η επίχριση γιατί οι πλίθες καταστρέφονταν από την βροχή.

Οι στέγες ήταν τετράρρικτες, ενώ τα κεραμίδια βυζαντινού τύπου, τα οποία ήταν τοποθετημένα χωρίς λάσπη στο τελευταίο πέτσωμα της στέγης. Είναι δε συνηθισμένο φαινόμενο να τοποθετούνται πέτρες πάνω στα κεραμίδια για να μην τα πάρει ο αέρας. Ο χαρακτηριστικός τύπος της λαϊκής αρχιτεκτονικής των σπιτιών της Άμφισσας και της Φωκίδας γενικότερα είναι το σπίτι με την τετραγωνική κάτοψη και την τετράρρικτη στέγη συνήθως διώροφα. Το ισόγειο χρησιμοποιούταν για χώρους αποθήκευσης ή στάβλους για να καλύψουν τις ανάγκες της εποχής, σήμερα όμως τα περισσότερα σπίτια ισόγεια κατοικούνται.

Η πρόσβαση μεταξύ ισογείου και ορόφου γίνεται με εξωτερική σκάλα συνήθως πέτρινη, ενώ στα σπίτια κυρίως αρχοντικά που είχαν βοηθητικούς χώρους στο υπόγειο και περιμετρικά του σπιτιού η πρόσβαση γίνεται με σκάλα ξύλινη εσωτερική.
Σε ορισμένες περιπτώσεις στον όροφο έχουμε χαγιάτι προς την εσωτερική συνήθως αυλή πράγμα που δεν συναντιέται ποτέ στα νεοκλασικά.

Η διαρρύθμιση του χώρου στο εσωτερικό του σπιτιού εμφανίζεται με κεντρικό διάδρομο ή Χολ και τα δωμάτια (2-4) είναι περιμετρικά. Πολύ σημαντικό μορφολογικό και δομικό στοιχείο που χαρακτηρίζει τις όψεις των σπιτιών είναι το κεντρικό μπαλκόνι στον όροφο. Σημαντικό επίσης μορφολογικό στοιχείο που έπαιξε ρόλο στην τελική αισθητική εμφάνιση της κατοικίας είναι η καμινάδα η οποία παρουσιάζεται διακριτική λιτή τετράγωνη.

Όσον αφορά τα νεοκλασικά κτίσματα ανήκαν στην οικονομικά εύρωστη τάξη της εποχής εκείνης η οποία για λόγους κοινωνικής καταξίωσης, αισθητικής ευαισθησίας ήθελε να εμφανίζει κτίσμα διαφορετικά έναντι των άλλων με σχέδιο και τεχνίτες από τα μεγάλα αστικά κέντρα ακόμη και από το εξωτερικό που ανελάμβαναν την διακόσμηση του χώρου.
Τα νεοκλασικά κτίσματα διέπονται από τις αρχές συμμετρίας τόσο στην κάτοψη όσο και στην όψη. Στις όψεις μπορούμε να διακρίνουμε την αλληλουχία της βάσης του κορμού και της στέγης χαρακτηριστικό των νεοκλασικών σπιτιών είναι η διακόσμηση στις όψεις κυρίως όπως οι παραστάτες τα γείσα, τα διαζώματα αλλά και τα εσωτερικά στις οροφές η οποία γινόταν με γύψινα ανάγλυφα ή με χρώμα. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου τα ταβάνια ζωγραφίζονται με παραστάσεις και χρωματίζονταν με τρόπο ώστε να φαίνονται ανάγλυφα.

Επίσης άλλο χαρακτηριστικό τους είναι τα μαρμάρινα φουρούσια οι εξώστες με σιδερένια κάγκελα, οι περσίδες, οι πορτασιές όπως επίσης οι καρυάτιδες και οι λεοντοκεφαλές. Ένα άλλο χαρακτηριστικό είναι τα ακροκέραμα τα οποία είναι ανθρωπόμορφα ή φυτόμορφα κεραμικά στολίδια που ολοκληρώνουν αισθητικά τα ακραία μέρη της στέγης. Οι πόρτες είναι ταμπλαδωτές με προεξέχουσες κορνίζες ενώ έχουν τζαμλίκι με σιδεριά ασφαλείας. Κατά κανόνα πάνω από την κύρια είσοδο υπάρχει φεγγίτης.

Τα αμιγή νεοκλασικά κτίσματα στην Άμφισσα είναι λίγα τα οποία στο ισόγειο έχουν κυρίως μαγαζιά, με ταμπλαδωτά κουφώματα, υπάρχουν και περιπτώσεις όπου το ισόγειο ήταν κατοικία. Τελειώνοντας την αναφορά στα νεοκλασικά θα ήταν καλό να αναφερθεί ότι η εισβολή του κλασικισμού στην περιοχή αναχαιτίσθηκε σε μερικές περιπτώσεις για δύο κυρίως λόγους. Αφ’ ενός μεν γιατί η περιοχή γενικότερα του Ν. Φωκίδας ήταν απομονωμένη και απρόσιτη αφ’ ετέρου δε επειδή είχε αναπτυχθεί ισχυρή λαϊκή τοπική τέχνη αρχιτεκτονική. Οι λαϊκοί τεχνίτες έχοντας οικονομικά συμφέροντα δεν έβλεπαν με καλό μάτι κάθε καινοτομία οικοδομική και αρχιτεκτονική. Τα κτίσματα της τοπικής λαϊκής αρχιτεκτονικής όπως και τα νεοκλασικά κατασκευάσθηκαν μετά την απελευθέρωση και μέχρι το 1930 περίπου.

Οι διάφορες κυβερνήσεις τοποθετούσαν πολύ χαμηλά στον πίνακα προτεραιοτήτων την κατοικία και στην πραγματικότητα δεν θεωρούσαν ότι ήταν ευθύνη της πολιτείας να ασχοληθεί κατά οποιοδήποτε τρόπο με αυτή.
Παρόλα αυτά όμως η τοπική λαϊκή τέχνη αναπτύχθηκε και δημιουργήθηκαν αξιόλογα κτίσματα με αποτέλεσμα να αποκτήσει η Άμφισσα κάποια σοβαρή αρχιτεκτονική φυσιογνωμία.

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια αλλοίωση της αισθητικής της παρά το γεγονός ότι τα υλικά κατασκευής είναι πιο σύγχρονα, υπάρχουν εξειδικευμένοι επιστήμονες τεχνίτες αλλά και κρατική φροντίδα. Μερικοί από τους παράγοντες που συντελούν στην κατάσταση αυτή είναι: Η μικρή οικονομική δυνατότητα των κατοίκων, ο περιορισμός οικοδομικού χώρου και στην νοοτροπία του κόσμου να κτίζει κτίσματα με απώτερο σκοπό την εκμετάλλευση.